มารู้จักกับยาเบาหวาน (Q&A)

คู่มือความรู้สำหรับผู้ป่วยเบาหวานและครอบครัว เพื่อให้เข้าใจวิธีใช้ยาอย่างถูกต้อง ปลอดภัย และลดความเสี่ยงภาวะแทรกซ้อน

---

Q1. ยาเบาหวานมีกี่ประเภท และมีอะไรบ้าง?

ยาเบาหวานแบ่งออกเป็น 2 กลุ่มใหญ่ คือ

1) ยาเม็ดรับประทาน

ใช้สำหรับผู้ป่วยเบาหวานชนิดที่ 2 เป็นหลัก เช่น

• Metformin (เมทฟอร์มิน)
• Glipizide (กลัยพิไซด์)
• Glibenclamide (ไกลเบนคลาไมด์)
• Pioglitazone (ไพโอกลิทาโซน)
• ยาออกฤทธิ์ชะลอการดูดซึมน้ำตาล เช่น Acarbose, Voglibose

2) ยาฉีดอินซูลิน

• ใช้เมื่อระดับน้ำตาลคุมได้ยากด้วยยาเม็ด หรือมีข้อบ่งชี้ทางคลินิก
• มักฉีดก่อนอาหาร 15–30 นาที หรือก่อนนอนตามคำแนะนำแพทย์
• ต้องเก็บใน ตู้เย็นช่องปกติ ห้ามแช่แข็ง และไม่ควรวางที่ฝาประตูเพราะอุณหภูมิไม่นิ่ง

---

Q2. การใช้ยาเบาหวานอย่างถูกวิธี ต้องทำอย่างไร?

การใช้ยา “สัมพันธ์กับมื้ออาหาร” อย่างถูกต้องเป็นเรื่องสำคัญมาก สามารถแบ่งตามช่วงเวลาได้ดังนี้:

1) ยาก่อนอาหาร

เช่น Glipizide, Glibenclamide

• ต้องกินก่อนอาหาร 15–30 นาที
• ห้ามกินแล้วไม่ทานอาหาร เพราะเสี่ยง น้ำตาลในเลือดต่ำ

2) ยาหลังอาหาร

เช่น Metformin, Pioglitazone

• ควรรับประทานพร้อมคำแรกของมื้ออาหาร
• ช่วยลดอาการข้างเคียง เช่น คลื่นไส้ ท้องอืด

3) ยาพร้อมอาหาร

เช่น Acarbose, Voglibose

• ออกฤทธิ์ชะลอการดูดซึมน้ำตาลจากลำไส้
• ต้องกินพร้อมอาหารเท่านั้นเพื่อให้ได้ผลสูงสุด

4) ยาฉีดอินซูลิน

• ฉีดก่อนอาหารหรือก่อนนอนตามแพทย์สั่ง
• ต้องเก็บในตู้เย็นช่องปกติ อุณหภูมิคงที่

---

Q3. ภาวะน้ำตาลในเลือดต่ำเกิดจากอะไร และสังเกตอย่างไร?

อาการที่พบได้

• เหงื่อออก มือเย็น ตัวเย็น
• ใจสั่น กระสับกระส่าย
• หน้ามืด อ่อนเพลีย เดินเซ
• ในรายรุนแรงอาจสับสนหรือหมดสติ

สาเหตุสำคัญ

• กินอาหารน้อย หรือกินผิดเวลา
• เว้นช่วงมื้ออาหารนานเกินไป
• ออกกำลังกายมากกว่าปกติ
• ใช้ยาไม่สัมพันธ์กับมื้ออาหาร
• ใช้ยาเดิมแต่ลดปริมาณอาหารลง (เช่น คุมอาหารเข้มงวดเกินไป)

วิธีแก้เมื่อเกิดภาวะน้ำตาลต่ำ

• รีบดื่มน้ำหวาน น้ำผลไม้ หรือกินลูกอม (ห้ามใช้น้ำตาลเทียม)
• นั่งพักรอดูอาการจนดีขึ้น
• หากอาการยังแย่ลงหรือหมดสติ ต้องไปโรงพยาบาลทันที

การป้องกันภาวะน้ำตาลต่ำ

• พกลูกอมติดตัวไว้เสมอ
• รับประทานหรือฉีดยาตรงตามเวลาที่แพทย์สั่ง
• ไม่เว้นมื้ออาหารหรือเลื่อนอาหารโดยไม่จำเป็น

---

Q4. หากลืมรับประทานยาเบาหวานควรทำอย่างไร?

• หากนึกได้ ไม่เกิน 30 นาที ให้รับประทานทันที
• หากใกล้มื้อถัดไปแล้ว ให้ข้ามมื้อที่ลืมไป
• ห้ามกินเพิ่มเป็นสองเท่าเด็ดขาด
• ยาก่อนอาหาร (เช่น Glipizide/Glibenclamide) ห้ามมากินหลังอาหาร เพราะจะเสี่ยงน้ำตาลต่ำ
• คุมอาหารและทานยาให้สม่ำเสมอคือสิ่งสำคัญที่สุด

---

ข้อมูลยาเบาหวานรุ่นใหม่

1) กลุ่ม SGLT-2 Inhibitors

ช่วยให้ไตขับน้ำตาลออกทางปัสสาวะ
ตัวอย่างยา: Dapagliflozin (Forxiga®), Empagliflozin (Jardiance®)

ข้อดี

• ความเสี่ยงน้ำตาลต่ำต่ำ
• ลดความเสี่ยงหัวใจล้มเหลวและโรคหัวใจบางชนิด
• ลดความเสี่ยงภาวะแทรกซ้อนที่ไต
• ช่วยลดน้ำหนัก

ผลข้างเคียง

• ปัสสาวะบ่อย/ภาวะขาดน้ำ → ต้องดื่มน้ำพอเพียง
• ติดเชื้อทางเดินปัสสาวะ/อวัยวะสืบพันธุ์ → ต้องรักษาความสะอาด
• ความดันลดลง → ระวังในผู้สูงอายุ

เหมาะสำหรับ
ผู้ป่วยเบาหวานที่มีโรคร่วม เช่น โรคหัวใจล้มเหลว โรคไตเรื้อรัง หรือภาวะอ้วน

---

2) กลุ่ม GLP-1 Analogs

เพิ่มการหลั่งอินซูลิน และชะลอการลำเลียงอาหารจากกระเพาะ
มีทั้งแบบยากินและยาฉีด

ตัวอย่างยา:

• แบบกิน: Semaglutide (Rybelsus®)
• แบบฉีด: Liraglutide (Saxenda® – ฉีดวันละครั้ง),
  Semaglutide (Ozempic® / Wegovy® – ฉีดสัปดาห์ละครั้ง),
  Dulaglutide (Trulicity® – สัปดาห์ละครั้ง)

ข้อดี

• ความเสี่ยงน้ำตาลต่ำต่ำ
• ลดความเสี่ยงโรคหัวใจและหลอดเลือด
• น้ำหนักตัวลดลง
• แบบฉีดออกฤทธิ์ยาว ทำให้ไม่ต้องฉีดยาบ่อย

ผลข้างเคียง

• คลื่นไส้ อาเจียน ถ่ายเหลว
  → ควรลดปริมาณอาหารและหลีกเลี่ยงอาหารมัน

เหมาะสำหรับ
ผู้ป่วยเบาหวานที่มีโรคร่วมด้านหัวใจ หรือมีภาวะอ้วน

---

3) กลุ่ม Dual GLP-1/GIP Agonist

ช่วยควบคุมน้ำตาล และทำให้อิ่มเร็วขึ้น น้ำหนักลดลงได้ดี

ตัวอย่างยา: Tirzepatide (Mounjaro®) — ฉีดสัปดาห์ละครั้ง

ข้อดี

• ความเสี่ยงน้ำตาลต่ำ
• ควบคุมน้ำหนักได้ดี
• ฉีดเพียงสัปดาห์ละครั้ง สะดวก

ผลข้างเคียง

• คลื่นไส้ อาเจียน ถ่ายเหลว → ควรลดอาหารมัน

เหมาะสำหรับ
ผู้ป่วยเบาหวานชนิดที่ 2 ที่ต้องการควบคุมน้ำหนักร่วมด้วย เพื่อผลลัพธ์ที่ยั่งยืน ควรใช้ร่วมกับการควบคุมอาหารและออกกำลังกาย